J10M

Joue 10 minutes.

Het zonnestelsel

Rangschik de planeten en manen op afstand of op grootte. Drie niveaus, dertig hemellichamen.

Vanaf 10 jaar

Iedereen weet dat Jupiter de grootste planeet is. Veel minder mensen weten dat Ganymedes, een maan van Jupiter, groter is dan Mercurius, en Titan ook. Bijna niemand kan je vertellen of Venus groter of kleiner is dan de Aarde, of wat er tussen Enceladus en Ceres past. Precies dat oefent dit spel: geen getallen opzeggen, maar hemellichamen ten opzichte van elkaar plaatsen.

Je krijgt één hemellichaam tegelijk, een planeet, een maan, een dwergplaneet of een planetoïde, en je schuift het op de juiste plek in een rij die steeds langer wordt. Het eerste krijg je cadeau. Het tweede gaat ervoor of erna. Het veertiende heeft veertien mogelijke plekken. Zo wordt het spel vanzelf moeilijker, zonder dat de regels ooit veranderen.

En terwijl de rij volloopt, wordt elk hemellichaam dat je plaatst op zijn echte relatieve grootte getekend, op een logaritmische schaal. De rangschikking is dan geen lijst meer, maar een beeld. Als Phobos, 22 kilometer groot, bovenaan een rij staat die eindigt met de Zon, wordt het verschil in schaal tussen de twee ineens tastbaar.

Zoek je een gratis spel over het zonnestelsel om de volgorde van de planeten te leren, of om te ontdekken hoe groot de manen echt zijn? Dit spel draait in je browser, op een smartphone, een tablet of een computer, zonder iets te installeren en zonder account. Het zonnestelsel komt op school aan bod bij aardrijkskunde, natuurkunde of natuur en techniek, en in Vlaanderen bij wereldoriëntatie; het spel volgt geen officieel leerplan, maar de planeten staan overal in dezelfde volgorde.

Zo speel je

De rij loopt van boven naar beneden. Afhankelijk van het niveau gaat ze van het dichtst bij de Zon naar het verst weg, of van klein naar groot. Elk hemellichaam dat al ligt, toont zijn tekening, zijn naam en zijn waarde: de afstand in miljoenen kilometer, of de diameter in kilometer.

Bovenaan het scherm staat het hemellichaam dat je moet plaatsen, met de vraag “Hoe ver van de Zon?” of “Hoe groot, vergeleken met de andere?”: zijn tekening, zijn naam, en wat het is. “Maan van Jupiter”, “Dwergplaneet”, “Planetoïde”. De tekening van de kaart die je vasthoudt, blijft altijd even groot: op de schaal van de grootte zou haar grootte het antwoord verraden.

Een cursor duidt de plek aan waar je op mikt. Er zijn twee manieren om het hemellichaam te plaatsen:

  • Met je vinger of een muis. Sleep de kaart naar beneden in de rij: de rij gaat open waar je mikt, en het hemellichaam valt daar als je loslaat. Je kunt ook gewoon op de gewenste plek in de rij tikken.
  • Met een toetsenbord. De pijltoetsen omhoog en omlaag verschuiven de cursor één plek, Home en End sturen hem naar een van beide uiteinden, en Page Up en Page Down springen drie plekken tegelijk. Enter of de spatiebalk legt het hemellichaam neer.

Een hemellichaam dat je op de verkeerde plek legt, schuift toch naar zijn echte plaats, met een rood kruisje, en zijn waarde verschijnt. Je verliest de punten van dat hemellichaam, niet de juistheid van de rij: je redeneert altijd verder vanuit een rangschikking die klopt.

De drie niveaus

Je kiest het niveau voor het eerste hemellichaam, en het blijft gelden tot het einde. Het bepaalt twee dingen: op welke schaal je rangschikt, en uit welke reeks de hemellichamen getrokken worden.

  • Kennismaking: acht hemellichamen die rond de Zon draaien, van het dichtstbij tot het verst weg. Zeven planeten en één buitenbeentje, een dwergplaneet of een grote planetoïde. Dit is het niveau dat je de volgorde van de planeten leert, en het speelt nooit twee keer op dezelfde manier. 60% van de punten.
  • Gevorderd: twaalf hemellichamen van klein naar groot. Acht komen uit de planeten, de Maan en de Zon, en vier uit de grote manen van het zonnestelsel en de bekendste dwergplaneten. Hier ontdek je dat Ganymedes Mercurius verslaat, dat Titan dat ook doet, en dat Venus net iets kleiner is dan de Aarde. 80% van de punten.
  • Expert: veertien hemellichamen op grootte, getrokken uit alle 30 van de catalogus: ijsmanen, dwergplaneten, planetoïden. Enceladus, Mimas, Charon, Iapetus, Dione, Tethys, Vesta, Phobos. Alle punten.

Een makkelijker niveau is als spel niet minder waard; het levert minder punten op. De drie niveaus delen één ranglijst, en het percentage zorgt ervoor dat een perfect spel in Kennismaking niet boven een goed gespeeld spel in Expert eindigt.

De paren die het spel nooit samenbrengt

Elk hemellichaam draagt in de gegevens, naast zijn waarde, een marge: hoe ver twee hemellichamen uit elkaar moeten liggen voor je eerlijk kunt zeggen welk het grootste is. Twee hemellichamen waarvan de marges elkaar overlappen, komen nooit in hetzelfde spel.

Dat sluit zeven paren uit, allemaal op grootte. Hier zijn er vier:

  • Pluto en Eris: 2.377 tegen 2.326 kilometer, en de onzekerheid over Eris is groter dan het verschil. Jarenlang dacht men dat Eris de grootste was; er was een ster nodig die erachter langs schoof om de vraag te beslechten.
  • Haumea en Makemake: twee verre dwergplaneten waarvan niemand de grootte op honderd kilometer na kent.
  • Haumea en Rhea: Haumea is niet eens rond. Ze draait zo snel dat ze uitgerekt is als een rugbybal, en haar “diameter” is een gemiddelde. Om dezelfde reden ontmoeten Haumea en Makemake ook Iapetus nooit, en Makemake ook Rhea niet.
  • Enceladus en Vesta: 504 tegen 525 kilometer. Een verschil van 21 kilometer tussen een maan van Saturnus en een planetoïde zou van de vraag kop of munt maken, geen kwestie van kennis.

Ganymedes en Titan mogen elkaar daarentegen wel tegenkomen: 5.268 tegen 5.150 kilometer, een verschil van 118 kilometer, maar beide zijn op een paar kilometer na gemeten, en welke van de twee de grootste maan van het zonnestelsel is, is een feit dat het leren waard is. Het is een echte vraag, geen geluksgok.

Je score en de ranglijst

Elk hemellichaam dat je plaatst, levert tot 600 punten op, en de punten zakken in stappen naargelang je verder van zijn echte plek ligt:

  • op de juiste plek: 600 punten;
  • één plek ernaast: 400;
  • twee plekken ernaast: 200;
  • drie plekken of meer: niets voor dat hemellichaam.

Van dat totaal haalt het spel één punt per twee seconden af. Tijd telt nauwelijks: dit is een denkspel. Daarna wordt het totaal vermenigvuldigd met het percentage van het niveau, naar beneden afgerond. Het maximum is 2.520 punten in Kennismaking, 5.280 in Gevorderd en 7.800 in Expert.

Je score wordt nooit op je woord geloofd. De server krijgt de lijst van je plaatsingen, speelt het spel opnieuw af vanuit zijn startgetal en rekent het totaal zelf uit. Een afgebroken spel komt niet op de ranglijst. De beste rijen staan op de ranglijst van Het zonnestelsel.

Aan het einde verschijnt de volledige rij, De hemellichamen van dit spel, met de waarde van elk hemellichaam, wat het is, waarrond het draait, en hoelang het over één omloop doet: het getal waar de rangschikking niet naar vroeg, en dat blijft hangen als je het gelezen hebt. Mimas draait in 23 uur rond Saturnus; Eris doet 558 jaar over één rondje rond de Zon. Het overzicht sluit niet vanzelf: je sluit het met de knop Bekijk mijn score, en daarmee gaat je score weg.

Waarom Pluto geen planeet meer is

In augustus 2006 legde de Internationale Astronomische Unie drie voorwaarden vast om een planeet te zijn: rond de Zon draaien, zwaar genoeg zijn om door de eigen zwaartekracht rond te worden, en de omgeving van de eigen baan schoongeveegd hebben. Pluto voldoet aan de eerste twee, maar niet aan de derde: ze deelt haar omgeving met duizenden objecten van de Kuipergordel.

Wat de beslissing afdwong, was niet Pluto, maar Eris, ontdekt in 2005 en ongeveer even groot gemeten. Er moest gekozen worden: ofwel werd Eris de tiende planeet, met nog meer in aantocht, ofwel werd de definitie strenger. De tweede optie won, en Pluto, Eris, Ceres, Haumea en Makemake werden dwergplaneten. Alle vijf zitten ze in dit spel, en het overzicht aan het einde zegt het elke keer.

De schaal, en waarom geen enkele afbeelding ze kan tonen

De tekeningen in dit spel zijn op schaal ten opzichte van elkaar, maar alleen voor de grootte, en op een logaritmische schaal. Anders zou je niets zien: de Zon is drieënzestigduizend keer zo groot als Phobos.

Een vergelijking werkt beter dan een afbeelding. Als de Zon een bal van één meter was:

  • dan was Mercurius een speldenkop van 3,5 mm, op 42 meter;
  • de Aarde een erwt van 9 mm, op 107 meter, ongeveer de lengte van een voetbalveld;
  • Jupiter een sinaasappel van 10 cm, op 560 meter;
  • Neptunus een walnoot van 3,5 cm, op 3,2 kilometer.

Daarom is geen enkele poster van het zonnestelsel ooit op schaal: met planeten op dat formaat had je een vel van een paar kilometer lang nodig.

Een paar tips

Onthoud de volgorde van de planeten met een zin. Bijvoorbeeld: “Mijn Vader Aait Mijn Jonge Snoezige Uilen Netjes” geeft Mercurius, Venus, Aarde, Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus, Neptunus. Kennismaking speel je dan bijna met je ogen dicht, alleen is het achtste hemellichaam geen planeet.

De eerste vier zijn rotsachtig, de volgende vier zijn reuzen. Op de Zon na moet elk hemellichaam van meer dan 40.000 kilometer breed Uranus, Neptunus, Saturnus of Jupiter zijn. Onder de 13.000 zit je bij de rotsplaneten.

De grote manen staan rond Mercurius. Ganymedes en Titan zijn groter, Callisto komt er net onder, dan Io, dan de Maan, dan Europa. Zeven hemellichamen tussen 3.000 en 5.300 kilometer, Mercurius meegerekend: dat is het hart van Gevorderd.

Onder de 1.500 kilometer verdwijnen de herkenningspunten. Charon, Iapetus, Dione, Ceres: die moet je één keer gezien hebben. Daar dient het overzicht aan het einde precies voor.

Expert mengt de schalen met opzet. Eén spel kan Phobos (22 km) en de Zon (1.392.700 km) in dezelfde rij zetten. Zoek geen precisie: zoek de familie. Kiezelsteen, maan, planeet, reus, ster.

Hou je van dit soort puzzels, zet dan de geschiedenis op volgorde met Uitvindingen op volgorde, of bekijk alle educatieve spellen.

Veelgestelde vragen

Moet ik de getallen uit het hoofd kennen? Nee. Je moet dingen op volgorde kunnen zetten, en dat is een andere vaardigheid. Kennismaking speel je met niets meer dan de volgorde van de planeten.

Voor welke leeftijd is het? Kennismaking past bij kinderen vanaf acht of negen jaar: acht hemellichamen, de volgorde van de planeten, tekeningen die je makkelijk herkent. Expert vraagt een echte liefde voor sterrenkunde.

Waar komen de waarden vandaan? Uit de fiches die ruimtevaartorganisaties publiceren, nagekeken in september 2026. Diameters aan de evenaar, of gemiddelde diameters voor onregelmatige hemellichamen, gemiddelde afstanden tot de Zon, en omlooptijden.

Waarom vraagt het spel nooit hoeveel manen een planeet heeft? Omdat dat aantal steeds verandert. Saturnus had 83 bekende manen in 2022, 145 in 2023, en meer dan 270 sinds 2025. Een vraag over een aantal zou fout zijn nog voor ze gebruikt werd. Het spel houdt zich aan wat niet verandert.

Waarom staat de Maan tussen de planeten? Omdat de rangschikking over grootte gaat, niet over status. De Maan is 3.475 kilometer groot: ze past tussen Europa en Io, en dat is handig om te weten.

Telt de tijd mee? Nauwelijks. Eén punt per twee seconden, terwijl een hemellichaam zeshonderd waard is. Neem de tijd om na te denken.

Wat als ik er helemaal naast zit? Het hemellichaam schuift toch naar zijn plaats, met een rood kruisje, en je scoort er niets voor. Verliezen kan niet: je kunt alleen laag scoren.

Zijn de afbeeldingen foto’s? Nee, het zijn tekeningen, met de hand gemaakt en bewust eenvoudig gehouden. Elke tekening houdt wat haar hemellichaam herkenbaar maakt: de banden en de rode vlek van Jupiter, de ringen van Saturnus, de twee gezichten van Iapetus, de grote krater op Mimas, het hart van Pluto, de uitgerekte vorm van Haumea. Een foto van een ruimtesonde zou honderden kilobytes wegen voor een schijfje van veertig pixels breed.

Meer educatieve spelletjes

Educatieve spellen
  • Organen van het lichaam
    Er wordt een orgaan gevraagd: klik op de juiste plek op de plaat. Tien organen, twee niveaus.
  • Programmeer de robot
    Zet de instructies achter elkaar, start de robot en verzamel alle sterren. Vierentwintig niveaus, lussen inbegrepen, om te leren programmeren.
  • Nimspel
    Neem om de beurt stokjes en laat het laatste niet aan de vos. Twaalf niveaus om de winnende strategie te leren.
  • Tafels oefenen
    Voer een hongerig monster: tik op het fruit met het juiste antwoord en kijk hoe het groeit.
  • Landen op de kaart
    Er wordt een land genoemd: tik het aan op de kaart. 162 landen, alle werelddelen, tien niveaus met sterren.
  • Torens van Hanoi
    Verplaats de toren schijf voor schijf, zonder ooit een grote op een kleine te leggen. Tien niveaus, tot twaalf schijven en vier staven.
  • Plantencel en fotosynthese
    Herken de organellen op een echte schooltekening, zet dan de fotosynthese aan en kijk hoe het blad tot leven komt.
  • Wolf, geit en kool
    De wolf eet de geit op, de geit eet de kool op: zet iedereen over. Twaalf raadsels, en missers die je aan het lachen maken.