Priemfactorboom
Splits elk getal tot je bij de priemgetallen komt, die oplichten als lantaarns. Acht bomen tegen de klok, alleen of in een wedstrijd.
Vanaf 10 jaar
Ranglijst
Ranglijst laden…
Bovenaan het scherm verschijnt een getal: 84. Door welk priemgetal is het deelbaar? Je tikt op 2, en het getal splitst in twee takken: een lantaarn met 2 die oplicht, en een 42 die nog gesplitst moet worden. Nog een 2, dan een 3, en er blijft 7 over, die geen enkele toets nog kan splitsen. Je verklaart het priem, het licht op zijn beurt op, en onder de boom staat de ontbinding: 84 = 2² × 3 × 7. Het volgende getal verschijnt meteen.
De Priemfactorboom is een rekenspel om het ontbinden in priemfactoren te leren, te herhalen of gewoon te oefenen. Een spel is een reeks van acht getallen, tegen de klok. Het draait in je browser, met een vinger op een smartphone, met een muis of met het toetsenbord, gratis, zonder registratie en zonder downloaden. Het is gemaakt voor leerlingen van de laatste jaren van de basisschool en van de middelbare school, en voor iedereen die van getallen houdt. Heb je ooit in de les wiskunde een factorboom op papier getekend, dan ken je het idee al: hier wordt elke tak die je tekent meteen nagekeken.
Zo speel je
Elke boom begint met een samengesteld getal helemaal bovenaan. Daaronder staan de toetsen met de priemdelers: de kleine priemgetallen, plus een paarse toets Priem.
- Tik op een priemgetal dat het huidige getal deelt: het getal splitst. De deler hangt aan één kant van de tak, al verlicht, en het quotiënt gaat verder door het midden naar beneden. Dan splits je dat quotiënt, enzovoort.
- Tik op “Priem” wanneer het getal aan het eind van de tak niet meer te delen is: het licht op, en de boom is klaar. Staat dat laatste getal zelf op een toets, dan mag je ook die toets aantikken: 7 splitst alleen in 7.
- Lees de ontbinding. Zodra alle bladeren verlicht zijn, staat het hele product er, met exponenten: 360 = 2³ × 3² × 5. Dan groeit de volgende boom.
Een regel tussen de boom en de toetsen geeft commentaar bij elke stap: “84 = 2 × 42”, daarna “42 = 2 × 21”. Vergis je je, dan legt hij in één zin uit waarom. Kies je 5 voor 84, dan herinnert hij je eraan dat 84 niet op 0 of 5 eindigt. Verklaar je een getal priem terwijl het dat niet is, dan toont hij de factoren: “91 is geen priemgetal: 91 = 7 × 13.” Na twee foute delers op rij voor hetzelfde getal, of na een foute “Priem”, begint de juiste toets te gloeien.
Wat is een priemgetal?
Een priemgetal is een geheel getal met precies twee delers: 1 en zichzelf. 2, 3, 5, 7, 11 en 13 zijn priem; 12 niet, want het is ook deelbaar door 2, 3, 4 en 6. Het getal 1 is geen priemgetal: het heeft maar één deler. En 2 is het enige even priemgetal, want elk ander even getal is deelbaar door 2.
Onder 100 zijn er vijfentwintig priemgetallen: 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89 en 97. Wie ze uit het hoofd kent, wint kostbare tijd in het spel, en in elke wiskundeles daarna. Er zijn oneindig veel priemgetallen: meer dan tweeduizend jaar geleden bewees Euclides dat al, door op te merken dat als je alle priemgetallen van een eindige lijst met elkaar vermenigvuldigt en er 1 bij telt, de uitkomst door geen enkel van die getallen deelbaar is.
Om ze allemaal te vinden tot een bepaalde grens, bestaat er een beroemde methode: de zeef van Eratosthenes. Schrijf de getallen van 2 tot 100 op, omcirkel 2 en streep al zijn veelvouden door, omcirkel dan het eerste getal dat niet doorgestreept is, 3, en streep zijn veelvouden door, enzovoort. De getallen die omcirkeld blijven, zijn de priemgetallen. In het spel toont het startscherm een tuintje met die vijfentwintig getallen: elk licht op de eerste keer dat je het in een boom laat stralen.
Ontbinden in priemfactoren, stap voor stap
Elk geheel getal vanaf 2 kun je schrijven als een product van priemgetallen, en dat op maar één manier, de volgorde niet meegerekend. Dat is de hoofdstelling van de rekenkunde. Waar je begint, maakt niet uit: of je 60 nu eerst door 2, door 3 of door 5 deelt, je komt altijd bij dezelfde bladeren uit, 2, 2, 3 en 5, dus 60 = 2² × 3 × 5. Priemgetallen zijn in zekere zin de bouwstenen van alle andere getallen.
De zekerste methode is herhaald delen: probeer 2 zolang het getal even is, dan 3, dan 5, dan 7, enzovoort. Eén vuistregel bespaart veel tijd: je hoeft alleen de priemgetallen te proberen waarvan het kwadraat niet groter is dan het getal. Wil je weten of 97 priem is, dan heeft het geen zin verder te gaan dan 7, want 11 × 11 = 121 is al meer dan 97. Noch 2, noch 3, noch 5, noch 7 deelt 97: het is priem. Daarom stoppen de toetsen bij 7 op het eerste niveau, waar de getallen niet boven 100 gaan.
Deelbaarheidsregels
Om snel te splitsen, moet je een deler in één oogopslag zien. Dit zijn de nuttigste deelbaarheidsregels, in Vlaanderen ook kenmerken van deelbaarheid genoemd:
- Door 2: het getal is even, het eindigt op 0, 2, 4, 6 of 8.
- Door 3: de som van de cijfers is een veelvoud van 3. Voor 741 is 7 + 4 + 1 = 12, dus 741 is deelbaar door 3.
- Door 5: het eindigt op 0 of 5.
- Door 9: de som van de cijfers is een veelvoud van 9. Is een getal deelbaar door 9, dan kun je het twee keer door 3 splitsen.
- Door 11: voor een getal van drie cijfers geeft het eerste cijfer min het middelste plus het laatste 0 of 11. Voor 143 is 1 − 4 + 3 = 0, dus 143 = 11 × 13.
- Door 7: geen eenvoudige regel, wel een truc. Haal het laatste cijfer weg, verdubbel het en trek het af van wat overblijft. Voor 91: 9 − 2 × 1 = 7, een veelvoud van 7, dus 91 ook.
Daarboven, voor 13, 17, 19 of 23, is er geen kortere weg meer: je moet de deling in je hoofd maken. Daar draaien de hogere niveaus om.
Drie niveaus
Je kiest je niveau op het startscherm, voor je begint.
- Jong scheutje: getallen tot 100, en vier toetsen, 2, 3, 5 en 7. Het juiste niveau om priemgetallen te ontdekken, vanaf het einde van de basisschool. Het levert 60% van de punten op.
- Struik: getallen van 100 tot 999, en priemgetallen tot 31 op de toetsen. De meeste getallen hebben minstens drie priemfactoren, en de laatste kan een groot priemgetal zijn, zoals 47 of 73, dat je moet herkennen. Het levert 80% van de punten op.
- Grote eik: getallen van 1.000 tot 9.999, met minstens twee factoren van twee cijfers. Bomen als 8.959 = 17² × 31 vragen echt hoofdrekenwerk. Het levert alle punten op.
Op elk niveau bevat elke reeks twee valstrikken: getallen die priem lijken, maar het niet zijn. Op het eerste niveau zijn dat 49, 77 of 91, op het tweede bijvoorbeeld 221 = 13 × 17, op het derde 1.207 = 17 × 71. De acht getallen van een reeks komen van klein naar groot.
Score en ranglijst
Je score begint bij 10.000 punten, min één punt per tiende van een seconde. Elke fout, een verkeerde deler of een foute “Priem”, telt 10 seconden bij je tijd op. Het totaal wordt daarna vermenigvuldigd met het percentage van het niveau. De klok staat stil zolang de ontbinding van een afgewerkte boom in beeld is: alleen de tijd die je echt speelt, telt. Een snelle, foutloze reeks op het niveau Grote eik kan boven de 8.000 punten uitkomen.
Elk spel dat je instuurt, speelt de server stap voor stap opnieuw af, en hij berekent zelf de tijd en de score: niemand kan een resultaat claimen dat hij niet gespeeld heeft. Alle beste scores staan op de ranglijst.
Samen spelen: de race
De Priemfactorboom werkt ook als race tussen vrienden, met twee tot vier spelers, elk op zijn eigen scherm. Kies op de pagina van het spel Samen spelen en dan Een tafel maken. Stuur de link, laat je vrienden de QR-code scannen, of lees hun de code van acht letters voor, die ze invullen na een tik op Meedoen. Als gastheer laat je elke speler toe voor de race begint.
Iedereen krijgt dezelfde acht getallen, op het niveau Struik. Er zijn geen beurten: elke speler splitst zijn bomen in zijn eigen tempo. In een race kost een fout geen tijd, maar bevriest ze je: de toetsen bevriezen 3 seconden na je eerste fout, 5 na de tweede, en daarna 8 na elke volgende. Bovenaan het scherm zie je hoe de anderen ervoor staan, met hun afgewerkte bomen en hun fouten. Wie als eerste zijn acht bomen af heeft, wint, en de rest van de stand volgt: eerst wie klaar was, dan het aantal bomen, dan de lantaarns die al branden in de boom die bezig is, en bij een gelijke stand het kleinste aantal fouten. Races komen niet op de ranglijst van het spel, die een ranglijst voor alleen spelen blijft.
Waarvoor dienen priemgetallen?
Voor veel meer dan een oefening in de wiskundeles. Met de ontbinding in priemfactoren kun je eerst en vooral breuken vereenvoudigen: 84/90 is (2² × 3 × 7) / (2 × 3² × 5), en als je de gemeenschappelijke factoren wegstreept, blijft er 14/15 over. Ze geeft je ook de grootste gemene deler (ggd) en het kleinste gemeen veelvoud (kgv) van twee getallen, dat je zoekt wanneer je twee breuken gelijknamig maakt.
Priemgetallen beschermen ook wat je online doet. Twee grote priemgetallen vermenigvuldigen is makkelijk voor een computer; die twee getallen terugvinden uit hun product, als ze honderden cijfers tellen, ligt buiten het bereik van de computers van vandaag. Een groot deel van de versleuteling die online betalingen beveiligt, steunt op dat onevenwicht. Op het niveau Grote eik, wanneer je de 17 zoekt die in 1.207 verstopt zit, proef je een heel klein beetje van diezelfde moeilijkheid.
Tips voor snellere factorbomen
Begin altijd klein. Kijk eerst naar het laatste cijfer: even betekent 2; 0 of 5 betekent 5. Tel dan de cijfers op voor 3. Die drie tests dekken het overgrote deel van de getallen.
Leer de vijfentwintig priemgetallen onder 100. Aan het eind van elke boom moet je beslissen of het laatste getal priem is. Weet je uit het hoofd dat 51 = 3 × 17 en dat 53 priem is, dan spaar je je zowel de fout als de aarzeling.
Denk aan het kwadraat. Zodra het kwadraat van het volgende priemgetal dat je moet proberen groter is dan het getal, stop je: het is priem.
Let op oneven getallen die niet op 5 eindigen. Dat zijn de valstrikken: 91, 119, 133, 143, 169, 187, 209, 221. Een snelle controle in je hoofd met 7, 11 of 13 bespaart je tien seconden.
Typ de deler op een toetsenbord. Voor 13 typ je 1 en dan 3. Een cijfer waarmee geen ander priemgetal op de toetsen begint, zoals 5 of 7, gaat meteen door, en Enter bevestigt zonder te wachten. De P-toets verklaart een getal priem, en met de pijltjestoetsen ga je van toets naar toets.
Meer rekenoefeningen vind je bij de educatieve spellen, bijvoorbeeld Hoofdrekenen en de Balansmethode.
Veelgestelde vragen
Moet ik betalen of me registreren om te spelen?
Geen van beide. Het spel is gratis en opent in je browser. Voor de ranglijst volstaat een spelersnaam, die je kiest bij je eerste score.
Is 1 een priemgetal?
Nee. Een priemgetal heeft precies twee delers, 1 en zichzelf. Het getal 1 heeft er maar één. Dat maakt de ontbinding in priemfactoren ook uniek: als 1 priem was, kon je het zo vaak toevoegen als je wilde.
Wat gebeurt er als ik me vergis?
De uitlegregel zegt waarom, en je klok krijgt 10 seconden straftijd. Het getal blijft staan: je probeert opnieuw met een andere deler. Je verliest het spel nooit.
Waarom staan niet alle priemgetallen op de toetsen?
Omdat het niet nodig is. Een samengesteld getal heeft altijd een priemfactor waarvan het kwadraat niet groter is dan het getal: tot 100 volstaan 2, 3, 5 en 7. Het laatste getal van elke boom verklaar je priem met de toets “Priem”.
Maakt de volgorde van de delingen uit?
Niet voor het resultaat: de ontbinding is dezelfde welke weg je ook neemt. Wel voor de snelheid: beginnen met de kleine factoren, die makkelijk te zien zijn, is bijna altijd het snelst.
Kan ik alleen met het toetsenbord spelen?
Ja, helemaal. Typ de deler op het numerieke deel of de cijferrij, druk op P om een getal priem te verklaren, en gebruik de pijltjestoetsen en Tab om tussen de toetsen te bewegen.
Voor welke leeftijd is dit spel?
Het niveau Jong scheutje werkt vanaf tien jaar, zodra je de tafels kent. Priemgetallen komen meestal aan bod op het einde van de basisschool, in groep 7 of 8 in Nederland en in het vijfde of zesde leerjaar in Vlaanderen; het ontbinden in priemfactoren volgt vaak in de eerste jaren van de middelbare school. De niveaus Struik en Grote eik zijn bedoeld voor de middelbare school, en voor volwassenen die hun hoofd scherp willen houden.
Meer educatieve spelletjes
Educatieve spellen- Hoofdrekenen
Twintig sommen, steeds moeilijker: geef het juiste antwoord, zo snel als je kunt. - Jacht door Europa
Een dief vlucht van stad naar stad. Lees de aanwijzingen, volg het spoor en ontmasker de dader. - Vlaggen van de wereld
Herken de vlag, of zoek de vlag bij het land: twintig rondes, 162 landen. - Hoofdsteden van de wereld
De hoofdstad van een land, of het land van een hoofdstad: twintig rondes tegen de klok. - Botten van het lichaam
Een skelet, een gevraagd bot: klik op de juiste plek. Twaalf botten, twee niveaus. - Chemische elementen
Zoek de elementen in het periodiek systeem. Twintig rondes, drie niveaus. - Uitvindingen op volgorde
Zet de grote uitvindingen in de volgorde van de tijd. Drie niveaus, 160 jaartallen. - Het zonnestelsel
Rangschik de planeten en manen op afstand of op grootte. Drie niveaus, dertig hemellichamen.